De schoonheid van de vele perspectieven op een verhaal 

Rechten vrij interview met Willem Voogd bij De stamhouder 

Door Brechtje Zwaneveld 

De stamhouder vertelt het waargebeurde en aangrijpende verhaal van een kleinzoon met een Russische grootmoeder en een Nederlandse grootvader die op zoek gaat naar zijn identiteit. Een zoektocht die leidt door de bijna onmogelijk te bevatten context van een vader bij de Waffen-SS, een opportunistische, steenrijke grootvader met een zakenimperium en een afwezige moeder. De verscheurende krochten van vragen over ‘goed’ en ‘fout’ tijdens en na de Tweede Wereldoorlog brengen Alexander Münninghoff (1944-2020) uiteindelijk bij een vorm van berusting. 

Willem Voogd (1988) speelt Alexander. Voogd is zelf ook een kleinzoon van een Russische grootmoeder en een Nederlandse grootvader, en ook hun geschiedenis is verbonden met de Tweede Wereldoorlog. 

Voogd: "Ik voel me verwant met de thematiek van de voorstelling: een heel persoonlijk verhaal in een stevige historische context. Wie ben je zelf in de gigantische brei van een complexe geschiedenis die op je schouders rust en wat kom je over jezelf tegen als je daar echt induikt? Anders dan ik, is mijn personage Alexander opgegroeid zonder liefde, steun en stabiliteit in zijn ouderlijke nest. In de voorstelling laten we Alexander onder invloed van zijn vrouw Ellen op zoek gaan naar die zware last en dat grote gemis uit zijn verleden waar hij altijd omheen liep. Ook in werkelijkheid is Ellen een stille kracht geweest achter het schrijven van Münninghoffs waargebeurde familiekroniek. In de voorstelling heeft zij – anders dan in het boek – van regisseur Olivier Diepenhorst en bewerker Koen Tachelet een prominente rol gekregen. Ik voel me ook verwant met die rol van Ellen als degene die Alexander aanspoort. Toen ik voor mijn podcast en voorstelling Baba in de geschiedenis van mijn oma dook, heb ik mijn vader gevraagd of hij haar memoires tot aan zijn geboorte uit het Russisch naar het Nederlands wilde vertalen. Dat weigerde hij. Uiteindelijk deed hij het toch en toen hij klaar was zei hij: ‘Dit is mijn prenatale biografie. Dank je wel dat je me hiertoe gedwongen hebt.’ Door die vertaling was hij zelf iets aangegaan dat hij tot dan toe niet goed durfde." 

Durft Alexander het in de voorstelling om zijn pijnlijke geschiedenis, en alles wat daarbij hoort aan emoties, ook echt aan te gaan? 

Voogd: "Ja, ik denk het wel. In de voorstelling kijk je als het ware mee in het hoofd van Alexander. Lot van Lunteren staat als Ellen naast hem en speelt daarnaast de rollen van Alexanders moeder, grootmoeder en stiefmoeder. Reinout Bussemaker speelt zijn vader en grootvader. En Alexander zelf kruipt ook af en toe in de rol van zijn vader. Via al die personages leeft Alexander zich als het ware in in hún perspectief, in hoe zij soms anders dan hij naar dat verleden kijken en andere motieven hadden dan hij dacht. Hij werkt zich door al die gebeurtenissen en informatie heen en dat stapelt uiteindelijk op tot een emotionele ontknoping bij hem. Het mooie en veelkleurige is dat al die gebeurtenissen aan de ene kant diep duister zijn – hij werd bijvoorbeeld als zevenjarig jongetje in opdracht van zijn grootvader ontvoerd en weggehaald bij zijn moeder die hij vervolgens achttien jaar niet meer zou zien, en zijn vader is mentaal voor hem afwezig, getroebleerd als die is door zijn gruwelijke oorlogsverleden als SS’er aan het oostfront. Maar aan de andere kant komt ook de lichtheid van het leven, de liefde en de hoop uitvoerig langs: er wordt gedanst, lol gemaakt, in de hele familiegeschiedenis is vier keer sprake van liefde op het eerste gezicht. En aan het eind van die hele persoonlijke en historische zoektocht komt hij uit bij verzachting en verzoening. Hij begrijpt zichzelf, zijn gemis en zijn ouders en grootouders en hun gemis beter."

Laat de voorstelling daarmee zien dat er berusting mogelijk is bij intergenerationeel trauma? 

Voogd: "Hoewel Alexander met zijn verleden leert leven, pretenderen we met de voorstelling niet dat de last die van generatie op generatie door kan gaan ineens volledig is opgelost en opgeruimd. Het blijft droevig. Ik hoop dat de voorstelling aanmoedigt dat mensen met zichzelf en elkaar in gesprek gaan over hoe zij zich verhouden tot hun voorouders en voorgeschiedenis, ook zonder WOII-trauma. Op een bepaalde manier gaat de voorstelling over volwassen worden. Over loskomen van je ouders, wat gek genoeg alleen lijkt te kunnen als je juist begrip krijgt voor hun worstelingen. Voor Alexander in de voorstelling komt dat uit bij een loutering en ik hoop dat ook het publiek die loutering kan ervaren. Dat je als het ware met een lichter rugzakje de zaal kunt verlaten."